نگاه مسئولانه به مسئولیت اجتماعی
دکتر آذر صائمیان
رئیس شورای سیاست گذاری مجله مدیریت
عضو هیات مدیره جمعیت توسعه علمی کشور
قائم مقام دبیرکل انجمن مدیریت ایران
مسئولیت اجتماعی مفهومی است که با اجرای آن می توان به ایجاد یکپارچگی بین واحد های سازمان ها و موسسات از یک سو و مشارکت و حمایت آحاد مردم در مسیر توسعه پایدار دست یافت. در این خصوص لازم است مدیران علاوه بر تخصصها و مهارتهای فنی و اداری از نیازهای محیطی و اجتماعی خود آگاه بوده و در جهت حل مسائل و بحران های جامعه برنامه هایی را متناسب با فعالیت بنگاه های خود طراحی و تدوین نمایند. چنانچه سازمانها و موسسات خود را نسبت به وضعیت موجود جامعه مسئول دانسته و هریک در حدود مسئولیت های خود برای رفع مشکلات تلاش نمایند در این صورت جامعهای سالم، شاد و هم افزا خواهیم داشت.
مسئولیت اجتماعی به عنوان مجموعه تعهداتی است که سازمان به جامعه ای که در آن فعالیت می کند دارد. بنگاه ها نمی توانند از منابع ملی بهره مند شوند و صرفا به فکر تامین منافع خود باشند. آن ها مسئول هستند تا با رعایت کلیه اصول اخلاقی، اجتماعی، زیست محیطی و قانونی به منافع کلیه ذی نفعان نیز توجه داشته باشند. مسئولیت اجتماعی شرکت در پاسخ گویی به پیامد ها فعالیت هایی است که جامعه را تحت تاثیر قرار می دهد.
بیش از یکصد سال پیش هنری فورد توجه به منافع تمام ذی نفعان را با تاکید بر رفاه اجتماعی کارگزاران و سهامداران خود مطرح می کند. وی معتقد بود مهم ترین مسئولیت ما ایجاد دنیای بهتری برای خود و دیگران است. این در حالی است که امروزه بسیاری از بنگاه ها نه تنها با مفهوم مسئولیت اجتماعی آشنا نشده اند بلکه در خوش بینانه ترین حالت صرفا منافع اعضای هیات مدیره و سهامداران خود را در نظر گرفته و هیچ گاه به بررسی تاثیر پیامد های فعالیت های خود بر سایر ذی نفعان جامعه توجهی ندارند. طبیعی است با چنین رویکردی نمی توان انتظار داشت سطح رفاه جامعه تامین گردد. با چنین تفکری همواره تراز اجتماعی دستخوش سیاست ها و اقدامات گروه های خاص در بنگاه های خاص می شود که بی توجه به منافع ملی صرفا در تلاش هستند تا به سود حداکثری دست یابند.
درک دقیق و جامع از حوزه مسئولیت اجتماعی ضرورتی است که باید بیش از پیش به آن پرداخته شود زیرا ابعاد گسترده مسئولیت اجتماعی بسیار فراتر از کمک های بشر دوستانه و حفاطت از منابع طبیعی و زیست محیطی است. برخی از این ابعاد عبارتند از شفافیت در رهبری و فرآیند های سازمانی، تدوین قوانین ، آئیین نامه ها ، تدوین منشور اخلاقی، رعایت حقوق مشتریان، سلامت اداری، سرمایه گذاری اجتماعی مسئولانه، مسئولیت در قبال سلامت محصولات، مسئولیت در قبال توانمند سازی کارکنان، مسئولیت برای توسعه پایدار و کاهش آلودگی و ضایعات، صرفه جویی در انرژی، مسئولیت در مقابل پاسخ گویی، احترام به تفاوت های فردی، انجام اقدامات پیشگیرانه، رعایت موازین رفتار شهروندی و... بدین ترتیب ملاحظه می شود که یکی از وظایف و تعهدات اصلی بنگاه ها منتفع ساختن جامعه از منافع حاصل از فعالیت بنگاه ها است به نحوی که هدف اولیه سازمان یعنی حداکثر کردن سود را با مشارکت کلیه ذی نفعان محقق سازد.
سازمانها نمی توانند و نباید خود را مستقل از محیط بیرونی بدانند، بلکه باید خود را جزئی از یک کل بنام جامعه بدانند و اهداف و فعالیتهایشان در راستاي تحقق آرمانهای اجتماعی، رفاه و آسایش جامعه باشد . مسؤولیت اجتماعی میتواند منجر به پیشرفت اجتماعی شود. اگر باور داشت که فرایند ایجاد ثروت از طریق توجه به منافع اقتصادی از طریق رعایت اصول اخلاقی و پای بندی به قوانین و مقررات می تواند موجب ارتقاي مزیت رقابتی و حداکثر کردن ارزش، بهبود کیفیت و مآلا رفاه و خشنودی آحاد جامعه گردد، لذا مسئولیت اجتماعی شرکت بهعنوان پاسخگو بودن در برابر نیازهای جامعه و ذی نفعان در نظر گرفته میشود که میتواند در جذب سرمایهگذاری های بنیادی مؤثر باشد.
بنگاهها بهوسیله رویکردهاي مسئولیت اجتماعی از جمله اقتصادي، اجتماعی و زیستمحیطی می توانند ارزشها، فرهنگ، استراتژیها، ساختار تصمیمگیری و شیوههای عملیاتی خود را به گونه ای شفاف و قابل حسابرسی نمایند که درنتیجه آن فرآیندها و رویههای بهتري را در سازمان خود برای کلیه ذی نفعان داخلی و خارجی جاريسازند و به اینترتیب وضعیت جامعه نیز بهبود می یابد.
شورای تجارت بین المللی آمریکا بر این باور است که مسئولیت اجتماعی به معنای “تعهد پذیری شرکت ها، مبنی بر هدایت فعالیت هایشان در قبال تولیدکنندگان، کارگران، بازار، مصرف کنندگان و شهروندان به شیوه ای مسئولانه و پایدار” است. همچنین شورای جهانی کسب و کار برای توسعه پایدار، مسئولیت اجتماعی شرکت را تعهدی از کسب و کار به منظور کمک به توسعه اقتصادی پایدار می داند که کارکنان، خانواده های آنها و جامعه محلی برای بهبود کیفیت زندگی به آن نیازمند است.
مفهوم مسئولیت اجتماعی در ایران چند سالی است که مطرح شده و هنوز مفاهیم بنیادی و دستاوردهای حاصل از اجرای آن به خوبی ترسیم نشده است. اما با تلاش متخصصان و صاحبان اندیشه و سازمان های مردم نهاد برنامه هایی برای آموزش، اشاعه و اجرای ابعاد مسئولیت اجتماعی در بستر فعالیت های عمومی شرکت ها وموسسات در حال شکل گیری می باشد.
انجمن مدیریت ایران به عنوان انجمن ممتاز وزارت علوم تحقیقات و فناوری و با بیش از 60 سال سابقه ارائه خدمات در ترویج مفاهیم و اصول مدیریت، در بهمن ماه سال گذشته اولین دور" جایزه ملی مسئولیت اجتماعی مدیریت " را با حضور تعدادی از سازمان ها و موسسات بزرگ با همکاری دانشگاه خاتم برگزار نمود. امسال دومین دوره این جایزه نیز در بهمن ماه برگزار خواهد شد. انجمن مدیریت تلاش دارد تا زمینه های ترویج و گسترش مسئولیت اجتماعی را از طریق اساتید، صاحب نظران و اندیشمندان این حوزه در بنگاه های بزرگ توسعه دهد تا از این طریق بتوان ضمن ارزیابی فعالیت های سازمان ها در راستای ابعاد مسئولیت اجتماعی، زمینه های حضور آنان را در پذیرش مسئولیت نه تنها در برابر کارکنان، سهامداران و ذی نفعان خود بلکه برای منتفع شدن آحاد جامعه از فعالیت های آنان ارتقا دهد. این امر هم اکنون در بسیاری از شرکت های بزرگ دنیا به عنوان اصلی ترین وظیفه تعریف شده و جالب است بدانیم که همین موضوع موجبات مقبولیت هرچه بیشتر این شرکت ها را در بین مشتریان، رقبا، سهامداران و جامعه ملی و بین المللی ایجاد کرده است. این شرکت ها معمولا گزارش مسئولیت اجتماعی خود را به صورت سالانه منتشر می کنند تا همگان از جریان فعالیت های آنان در حوزه های اقتصادی، اجتماعی، قانونی، زیست محیطی، اخلاقی و فعالیت های بشر دوستانه مطلع گردند.
توجه به رویکردهای اقتصادی، قانونی، اخلاقی و بشر دوستانه امروزه جزو لاینفک استانداردهای ملی و بین المللی می باشد و بنگاه ها ناگزیند برای شفافیت اقصادی، سلامت اداری و بسیاری از ابعاد دیگر، مسئولیت اجتماعی را در بنگاه های خود جاری سازند تا گام های موثر وبلندی برای ساخت آینده ای بهتر برای بشریت بردارند.
